Xəbərlər
Erməni vandalizminə məruz qalmış Xocalı yenidən qurulur və dirçəlir
Nurlan Həsənov
Milli Məclisin deputatı
XX əsrin sonlarında baş vermiş ən ağır insanlıq cinayətlərindən biri olan Xocalı soyqırımı xalqımızın yaddaşına silinməz faciə kimi həkk olunmuşdur. Bu hadisə bütövlükdə Azərbaycan xalqına qarşı yönəlmiş amansız siyasətin qanlı səhifəsi kimi tarixdə qalmışdır. Ümummilli Lider Heydər Əliyev Xocalı faciəsini bəşəriyyətə qarşı törədilmiş ağır cinayət kimi dəyərləndirərək onun miqyasını və mahiyyətini ifadə etmişdir.
1992-ci ilin fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalı şəhərində baş verən hadisələr tarixə ən dəhşətli qətliamlardan biri kimi düşdü. Ermənistan silahlı qüvvələri keçmiş Sovet ordusunun Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə şəhərə hücum edərək dinc əhaliyə qarşı misli görünməmiş qəddarlıq törətdilər. Şəhər tam mühasirəyə alındı, sakinlər qaçmaq imkanından məhrum edildi və mülki əhali məqsədli şəkildə hədəfə çevrildi.
Həmin gecə minlərlə insan həyatını xilas etmək ümidi ilə şəhəri tərk etməyə çalışdı. Lakin Xocalıdan çıxmağa çalışan sakinlər pusquya salındı. Naxçıvanlı və Pircamal kəndləri yaxınlığında qurulan hərbi postlarda qaçmağa çalışan insanlar atəşə tutuldu, çoxlu sayda insan qətlə yetirildi və əsir götürüldü. Qarlı dağlarda gizlənməyə çalışan qadınlar, uşaqlar və yaşlı insanlar isə şaxtanın və aclığın təsirindən həyatlarını itirdilər. Bu hadisələr faciənin miqyasını daha da ağırlaşdırdı.
Rəsmi məlumatlara görə Xocalı soyqırımı nəticəsində 613 nəfər öldürüldü. Onların 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i isə ahıl insanlar idi. Səkkiz ailə tamamilə məhv edildi, onlarla insan xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirildi. Bu faktlar hadisənin təkcə hərbi əməliyyat deyil, mülki əhaliyə qarşı məqsədli şəkildə həyata keçirilmiş qətliam olduğunu sübut edir.
Şəhər işğal edildikdən sonra Xocalı tamamilə dağıdıldı. Minlərlə yaşayış evi, məktəblər, mədəniyyət müəssisələri, kitabxanalar və digər sosial obyektlər məhv edildi. Tarixi və mədəni abidələr vandallıqla dağıdıldı. Beləliklə, şəhərin maddi və mədəni irsi də böyük zərbə aldı.
Faciəyə siyasi-hüquqi qiymət verilməsi istiqamətində mühüm addımlar atıldı. 1994-cü il fevralın 24-də Milli Məclis Xocalı soyqırımı ilə bağlı xüsusi qərar qəbul etdi. Bu qərar faciənin dövlət səviyyəsində tanınması və qurbanların xatirəsinin əbədiləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Daha sonra qəbul olunan qərarlara əsasən, hər il fevralın 26-da saat 17:00-da soyqırımı qurbanlarının xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilir.
Xocalı faciəsi miqyasına və amansızlığına görə bəzən dünya tarixində baş vermiş ən böyük soyqırımlarla müqayisə olunur. Bu hadisə təkcə bir xalqa qarşı törədilmiş cinayət deyil, bütün insanlığa qarşı yönəlmiş ağır cinayətlərdən biri kimi qiymətləndirilir. Məhz buna görə də həmin faciənin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması mühüm vəzifələrdən biri hesab olunur.
Soyqırımı anlayışı beynəlxalq hüquqda dəqiq şəkildə müəyyən edilib. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 1948-ci ildə qəbul etdiyi konvensiyada milli, etnik və dini qrupların məhv edilməsinə yönəlmiş hərəkətlər soyqırımı kimi tanınır. Xocalıda baş verən hadisələr bu meyarlara tam uyğun gəlir və mülki əhaliyə qarşı məqsədli hücum faktları bunu təsdiqləyir.
Son illərdə Xocalı soyqırımının beynəlxalq miqyasda tanınması istiqamətində mühüm nəticələr əldə olunub. Bir sıra dövlətlərin parlamentləri bu faciə ilə bağlı qətnamələr qəbul edərək hadisəni soyqırımı kimi tanıyıblar. Bundan əlavə, beynəlxalq təşkilatlar səviyyəsində də həmin mövzuda qərarlar qəbul olunub. Bu proses həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında mühüm rol oynayır.
Xocalı həqiqətlərinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində aparılan təşəbbüslərdən biri də “Xocalıya ədalət” beynəlxalq kampaniyasıdır. Bu təşəbbüs Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva tərəfindən irəli sürülmüş və qısa müddətdə geniş beynəlxalq dəstək qazanmışdır. Kampaniya çərçivəsində dünyanın müxtəlif ölkələrində tədbirlər keçirilir, sərgilər, konfranslar təşkil olunur və geniş maarifləndirmə işi aparılır.
Xocalı faciəsi uzun illər işğal altında qalan torpaqların taleyi ilə sıx bağlı idi. 2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi nəticəsində yeni reallıqlar yarandı. Ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində əldə olunan nəticələr xalqın ədalət hissini gücləndirdi və uzun illər gözlənilən tarixi dönüş nöqtəsi oldu. Daha sonra keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Xocalı üzərində nəzarət tam bərpa edildi və şəhərdə dövlət bayrağı ucaldıldı.
Bu gün Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsi hər il böyük ehtiramla yad edilir. Paytaxt Bakıda yerləşən Ana harayı abidəsi önündə keçirilən anım mərasimləri minlərlə insanı bir araya gətirir. Bu tədbirlər həm tarixi yaddaşın qorunması, həm də gələcək nəsillərin bu faciəni unutmaması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Eyni zamanda, Xocalı şəhərində Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması istiqamətində işlər aparılır. Bu kompleks gələcəkdə faciənin tarixini, qurbanların xatirəsini və şəhərin keçdiyi ağır yolu əks etdirən mühüm yaddaş məkanına çevriləcək. Burada həm tarix, həm də insan taleləri haqqında məlumatlar təqdim olunacaq.
Artıq Xocalı və ətraf yaşayış məntəqələrində həyat yenidən canlanmağa başlayıb. Keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı davam edir. Bu proses təkcə yaşayışın bərpası deyil, həm də tarixi ədalətin bərpası kimi qiymətləndirilir. Yenidən qurulan evlər, yollar və sosial obyektlər şəhərin gələcəyinə ümid yaradır.