YENİ AZƏRBAYCAN PARTİYASI

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin avqustun 23–24-də Özbəkistana dövlət səfəri Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin inkişafında mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir. Səfər zamanı əldə olunmuş razılaşmalar, keçirilən görüşlər və təqdim olunan layihələr iki ölkə arasında əməkdaşlığın yalnız siyasi dialoq və ənənəvi iqtisadi əlaqələr çərçivəsində qalmadığını, daha geniş və çoxşaxəli tərəfdaşlıq modelinə çevrildiyini göstərir. Bu baxımdan səfərin nəticələri Bakı ilə Daşkənd arasında formalaşmış yüksək səviyyəli siyasi etimadın real iqtisadi təşəbbüslərlə, investisiya layihələri ilə, nəqliyyat bağlantıları və regional əməkdaşlıq perspektivləri ilə tamamlandığını nümayiş etdirir.

Bu fikirləri YAP Təftiş Komissiyasının sədri, Milli Məclisin deputatı Sevinc Hüseynova deyib. O qeyd edib ki, səfərin mühüm siyasi nəticələrindən biri Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında Əbədi dostluq haqqında Müqavilənin imzalanmasıdır: “Bu sənəd iki ölkə arasında mövcud olan strateji münasibətlərin daha uzunmüddətli və institusional əsaslara söykənməsinə imkan yaradır. Əbədi dostluq anlayışının dövlətlərarası sənədlə təsbit olunması tərəflərin qarşılıqlı münasibətlərə yalnız cari siyasi gündəlik kontekstində deyil, gələcək nəsilləri əhatə edən perspektivdən yanaşdığını göstərir. Müqavilə eyni zamanda Azərbaycan və Özbəkistanın regional və beynəlxalq məsələlərdə qarşılıqlı dəstəyə, suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə, qarşılıqlı maraqların nəzərə alınmasına əsaslanan mövqelərinin möhkəmləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.

Səfər çərçivəsində Dövlətlərarası Ali Şuranın üçüncü iclasının keçirilməsi də xüsusi diqqət çəkir. Bu format iki ölkə arasında əməkdaşlığın ayrı-ayrı sahələr üzrə epizodik əlaqələrdən daha yüksək səviyyəyə yüksəldiyini göstərən mühüm institusional mexanizmdir. Dövlət başçıları səviyyəsində mütəmadi siyasi koordinasiyanın həyata keçirilməsi əldə olunan razılaşmaların icrasına nəzarət baxımından əlavə imkanlar yaradır, yeni istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsinə və tərəfdaşlığın strateji prioritetlərinin uzlaşdırılmasına xidmət edir”.

Deputat bildirib ki, hazırkı səfərin əsas xüsusiyyətlərindən biri siyasi münasibətlərin konkret iqtisadi məzmunla zənginləşdirilməsidir: “Azərbaycan şirkətlərinin və investisiya strukturlarının Özbəkistan iqtisadiyyatında iştirakının genişlənməsi əməkdaşlığın keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Bank sektoru, tikinti materialları istehsalı, yaşayış infrastrukturu, təhsil, hasilat sənayesi və kənd təsərrüfatı kimi müxtəlif sahələri əhatə edən layihələr qarşılıqlı iqtisadi maraqların geniş spektrini nümayiş etdirir.

Azərbaycan kapitalının Özbəkistan bazarında mövqeyinin möhkəmlənməsi xüsusilə diqqətəlayiq tendensiyadır. ABB-nin “Davr Bank” vasitəsilə Özbəkistan maliyyə sektoruna daxil olması iki ölkənin biznes mühitləri arasında əlaqələrin dərinləşdirilməsi baxımından mühüm addımdır. Maliyyə sektorunda əməkdaşlığın genişlənməsi gələcəkdə sahibkarlıq subyektləri arasında yeni investisiya mexanizmlərinin formalaşmasına, layihələrin maliyyələşdirilməsi imkanlarının artırılmasına və Azərbaycanla Özbəkistan arasında iqtisadi münasibətlərin daha çevik maliyyə infrastrukturu üzərində qurulmasına şərait yarada bilər.

SOCAR-ın iştirakı ilə həyata keçirilən təşəbbüslər isə enerji və hasilat sahəsində əməkdaşlığın perspektivlərini nümayiş etdirir. Bununla yanaşı, “Sea Breeze Uzbekistan”, “Baku City” və digər layihələr Azərbaycan şirkətlərinin Özbəkistanın müxtəlif iqtisadi sahələrində iştirakının genişlənməsini göstərir. Bu proses yalnız investisiya qoyuluşlarının həcmi ilə ölçülmür. Daha mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan biznes strukturları Özbəkistanın şəhərsalma, maliyyə, sənaye və xidmət sektorlarında həyata keçirilən inkişaf proseslərinin iştirakçısına çevrilirlər”.

Bu mənada iki ölkə arasında iqtisadi münasibətlərdə yeni model formalaşır. Əvvəlki dövrdə əsas diqqət ticarət dövriyyəsinin artırılmasına yönəlirdisə, hazırda qarşılıqlı investisiyaların, birgə müəssisələrin, istehsal kooperasiyasının və uzunmüddətli biznes tərəfdaşlığının genişləndirilməsi ön plana çıxır. Belə yanaşma iqtisadi əlaqələri daha dayanıqlı edir. Çünki qarşılıqlı investisiyalar ölkələrin biznes dairələri arasında birbaşa maraq yaradır və tərəfdaşlığın davamlılığı üçün əlavə iqtisadi əsas formalaşdırır.

Ticarət göstəriciləri də münasibətlərin sürətlə inkişaf etdiyini təsdiqləyir. 2025-ci ildə Azərbaycanla Özbəkistan arasında ticarət dövriyyəsinin 795 milyon dolları keçməsi əvvəlki illə müqayisədə əhəmiyyətli artımın baş verdiyini göstərir. Ticarət dövriyyəsinin qısa müddətdə üç dəfədən çox yüksəlməsi iqtisadi əlaqələrin genişlənmə potensialının kifayət qədər böyük olduğunu ortaya qoyur. Bir milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsinə çatmaq artıq uzunmüddətli və qeyri-müəyyən məqsəd deyil, mövcud dinamika nəzərə alınmaqla real hədəf kimi görünür. Birgə investisiyaların ümumi həcminin 500 milyon dolları əhəmiyyətli dərəcədə üstələməsi də iqtisadi tərəfdaşlığın yalnız ticarət göstəricilərindən ibarət olmadığını nümayiş etdirir”.

Sevinc Hüseynova hesab edir ki, Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının mühüm istiqamətlərindən biri də nəqliyyat və logistika sahəsidir: “Bu sahədə iki ölkənin maraqları bir-birini tamamlayır. Özbəkistanın dənizə birbaşa çıxışının olmaması alternativ nəqliyyat marşrutlarının inkişafını onun üçün strateji prioritetə çevirir. Azərbaycan isə Xəzər dənizi üzərindən bağlantılar, müasir liman infrastrukturu və dəmir yolu şəbəkəsi vasitəsilə Mərkəzi Asiyanın Avropa və digər beynəlxalq bazarlarla əlaqələndirilməsində mühüm mövqeyə malikdir. Bu baxımdan Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycan–Özbəkistan tərəfdaşlığının ən perspektivli istiqamətlərindən biri hesab edilə bilər. Çin və Mərkəzi Asiya istiqamətindən gələn yüklərin Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycan ərazisindən keçərək Avropa bazarlarına çatdırılması həm Özbəkistanın ixrac imkanlarını genişləndirir, həm də Azərbaycanın tranzit potensialını artırır. Marşrutun səmərəliliyinin yüksəldilməsi üçün nəqliyyat infrastrukturunun qarşılıqlı əlaqələndirilməsi, liman və dəmir yolu imkanlarının genişləndirilməsi, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi və rəqəmsal həllərin tətbiqi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Orta Dəhlizin perspektivi yalnız yükdaşımaların artması ilə məhdudlaşmır. Bu marşrut Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşməsinə, yeni logistika mərkəzlərinin və sənaye zonalarının formalaşmasına, xidmət sektorunda əlavə imkanların yaranmasına şərait yarada bilər. Nəticə etibarilə nəqliyyat infrastrukturu siyasi və iqtisadi əməkdaşlığın ayrılmaz hissəsinə çevrilir.

Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin genişlənməsi ölkənin regional geoiqtisadi mövqeyinə də yeni məzmun verir. Xəzər dənizi üzərindən Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında yaradılan bağlantılar iki region arasında iqtisadi münasibətlərin daha sıx xarakter almasına səbəb olur. Azərbaycan bu prosesdə yalnız tranzit ölkə kimi deyil, enerji, logistika, investisiya və ticarət imkanlarını bir araya gətirən regional platforma kimi çıxış etmək potensialını artırır. Bu kontekstdə Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanın vahid geosiyasi və iqtisadi məkan kimi nəzərdən keçirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Regionlar arasında tarixi, mədəni və siyasi yaxınlıq iqtisadi əlaqələrin inkişafı üçün mühüm baza yaradır. Müasir dövrdə isə bu yaxınlıq nəqliyyat dəhlizləri, enerji layihələri, investisiya əməkdaşlığı və ticarət marşrutları vasitəsilə praktiki məzmun qazanır.

Özbəkistanın bu prosesdə xüsusi rolu var. Əhalisinin sayı, iqtisadi potensialı, sənaye və kənd təsərrüfatı imkanları, Mərkəzi Asiyadakı mövqeyi və geniş regional əlaqələri ölkəni Azərbaycanın əsas tərəfdaşlarından birinə çevirir. Azərbaycan üçün Özbəkistanla əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi Mərkəzi Asiya bazarlarında mövcudluğun gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Özbəkistan üçün isə Azərbaycanla tərəfdaşlıq Qafqaz, Xəzər və Avropa istiqamətlərinə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm üstünlüklər yaradır.

İki ölkə arasında kənd təsərrüfatı, sənaye, enerji, rəqəmsal iqtisadiyyat, təhsil və şəhərsalma kimi sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi gələcək üçün yeni imkanlar açır. Xüsusilə istehsal kooperasiyasının inkişaf etdirilməsi hər iki ölkənin daxili bazarlarına yanaşı, üçüncü ölkələrin bazarlarına çıxış baxımından da əlavə üstünlüklər yarada bilər. Birgə müəssisələrin yaradılması, texnologiya və təcrübə mübadiləsinin artırılması, yerli istehsal imkanlarının genişləndirilməsi iqtisadi tərəfdaşlığı daha məhsuldar edə bilər”.

Şura sədri vurğulayıb ki, tərəfdaşlığın mühüm xüsusiyyətlərindən biri də onun qarşılıqlı fayda prinsipinə əsaslanmasıdır: “Azərbaycan Özbəkistanın inkişaf edən iqtisadiyyatına kapital, biznes təcrübəsi, texnologiya və logistika imkanları təqdim edir. Özbəkistan isə Azərbaycan şirkətləri üçün geniş istehlak bazarı, istehsal imkanları və Mərkəzi Asiyanın digər ölkələrinə çıxış baxımından mühüm platforma rolunu oynayır. Bu qarşılıqlı tamamlayıcılıq münasibətlərin uzunmüddətli xarakter alması üçün əlverişli zəmin yaradır.

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin gələcək inkişafında siyasi dialoqla iqtisadi əməkdaşlığın paralel şəkildə aparılması xüsusi əhəmiyyət daşıyacaq. Dövlətlərarası mexanizmlər siyasi koordinasiyanı təmin etdiyi halda, özəl sektorun iştirakı tərəfdaşlığın iqtisadi dayaqlarını gücləndirir. Beləliklə, dövlətlər arasında qəbul olunan qərarlar biznes mühitində real layihələrə çevrilir, iqtisadi əlaqələr isə siyasi münasibətlərin davamlılığını möhkəmləndirən amilə çevrilir.

Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan Prezidentinin Özbəkistana dövlət səfərini yalnız imzalanmış sənədlərin və keçirilmiş tədbirlərin nəticələri ilə qiymətləndirmək kifayət deyil. Səfərin əsas strateji nəticəsi iki ölkənin münasibətlərinin daha institusional, iqtisadi baxımdan daha bağlı və regional miqyasda daha əhatəli xarakter almasıdır. Bakı və Daşkənd arasında formalaşan əməkdaşlıq modeli siyasi etimadı investisiya, ticarət, nəqliyyat və istehsal əlaqələri ilə möhkəmləndirir.

Perspektivdə Azərbaycan–Özbəkistan tərəfdaşlığının əhəmiyyəti yalnız ikitərəfli münasibətlərin göstəriciləri ilə ölçülməyəcək. Bu tərəfdaşlıq Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə, Xəzər üzərindən yeni logistika imkanlarının formalaşmasına və Avropa ilə Asiya arasındakı ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsinə töhfə verə bilər. Bakı ilə Daşkəndin maraqlarının nəqliyyat, investisiya və iqtisadi inkişaf sahələrində getdikcə daha çox üst-üstə düşməsi onları daha geniş regional əməkdaşlıq arxitekturasının mühüm iştirakçılarına çevirir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlər yeni keyfiyyət mərhələsinə daxil olur. Burada siyasi həmrəylik iqtisadi maraqlarla, iqtisadi əməkdaşlıq nəqliyyat imkanları ilə, nəqliyyat bağlantıları isə daha geniş regional inteqrasiya perspektivi ilə tamamlanır. Bu yanaşma iki ölkənin strateji tərəfdaşlığını daha dayanıqlı və uzunmüddətli edir. Bakı və Daşkəndin qarşıdakı dövrdə qarşılıqlı investisiyaları artırması, birgə istehsal layihələrini genişləndirməsi və Orta Dəhlizin imkanlarından daha səmərəli istifadə etməsi Azərbaycan–Özbəkistan əlaqələrinin regional əhəmiyyətini daha da yüksəldə bilər.

Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri iki ölkə arasında əldə olunmuş siyasi razılaşmaların yeni iqtisadi və geostrateji imkanlarla tamamlandığını nümayiş etdirdi. Əbədi dostluq haqqında Müqavilə münasibətlərin siyasi əsaslarını möhkəmləndirir, yeni investisiya layihələri iqtisadi qarşılıqlı asılılığı artırır, nəqliyyat əməkdaşlığı isə Azərbaycan və Özbəkistanın daha geniş Avrasiya məkanında bir-birinin imkanlarından istifadə etməsinə şərait yaradır. Bu amillərin vəhdəti Bakı ilə Daşkənd arasında tərəfdaşlığın yalnız ikitərəfli əlaqələr baxımından deyil, Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və Avropa arasında yaranmaqda olan yeni əməkdaşlıq məkanının gələcəyi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıdığını göstərir”.