Xəbərlər
Türk dünyası və İslam həmrəyliyi
Nazimə Şamıyeva
YAP Füzuli rayon təşkilatının sədri
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 15 sentyabr 2026-cı ildə Türk Dövlətləri Təşkilatının müsəlman dini idarə rəhbərləri Şurasının üzvləri və müşahidəçiləri, Seyid Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçıları və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul edərkən etdiyi çıxış Azərbaycanın müasir dövrdə dini-mədəni irsə, Türk dünyasının birliyinə, İslam həmrəyliyinə, regional əməkdaşlığa və sülhə verdiyi əhəmiyyətin mühüm ifadəsi kimi diqqəti cəlb edir.
Dövlət başçısının çıxışının məzmununda diqqəti çəkən əsas məqamlardan biri Bakıda eyni vaxtda keçirilən iki mühüm tədbirin – Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının VII toplantısının və böyük Azərbaycan mütəfəkkiri Seyid Yəhya Bakuvi yaradıcılığına həsr olunmuş beynəlxalq konfransın qarşılıqlı əlaqədə təqdim edilməsidir. Prezident İlham Əliyev bu tədbirlərin eyni vaxtda keçirilməsini təsadüfi hadisə kimi deyil, tarixi-mənəvi baxımdan mühüm məna daşıyan hadisə kimi qiymətləndirib.
Bu yanaşma Azərbaycanın beynəlxalq dini və mədəni dialoq platformalarındakı rolunun daha geniş kontekstdə nəzərdən keçirilməsinə imkan verir.
Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycan xalqının dünya mədəniyyətinə bəxş etdiyi böyük şəxsiyyətlərin zəngin irsini xüsusi vurğulayıb. Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Seyid Yəhya Bakuvi, Şah İsmayıl Xətai və Məhəmməd Füzuli kimi böyük şəxsiyyətlərin adlarının çəkilməsi Azərbaycanın tarix boyu elm, ədəbiyyat, fəlsəfə və mənəvi fikir sahəsində oynadığı rolu göstərən mühüm məqamdır.
Bu tarixi şəxsiyyətlərin irsi yalnız Azərbaycanın milli-mədəni sərvəti deyil, daha geniş mənada Türk və İslam dünyasının ümumbəşəri mədəni xəzinəsinin mühüm hissəsidir. Seyid Yəhya Bakuvi də həmin zəngin mənəvi irsin mühüm nümayəndələrindən biridir. XV əsrdə yaşamış və fəaliyyət göstərmiş Bakuvi öz dövrünün elmi-fəlsəfi və mənəvi düşüncəsində mühüm iz qoymuş şəxsiyyət kimi Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur. Onun irsinə beynəlxalq səviyyədə diqqətin artırılması Azərbaycanın zəngin mənəvi irsinin daha geniş coğrafiyada tanıdılmasına xidmət edir. Bu baxımdan Bakıda keçirilən beynəlxalq konfransın mahiyyəti yalnız tarixi şəxsiyyətin xatirəsinin yad edilməsi ilə məhdudlaşmır. Tədbir həm də Azərbaycan ərazisində formalaşmış zəngin elmi və mənəvi düşüncə ənənələrinin müasir dövrdə tədqiqi və təbliği baxımından əhəmiyyətlidir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın coğrafi və tarixi mövqeyinə xüsusi diqqət yetirilməsi də mühüm məqamdır. Azərbaycan həm Türk dünyasının, həm də Qafqaz coğrafiyasının mühüm hissəsidir. Dövlət başçısının qeyd etdiyi kimi, ölkəmizin tarixi bu iki məkanın qarşılıqlı əlaqələrinin müxtəlif dövrlərdə mövcud olduğunu göstərir. Qədim dövlətçilik ənənələri, Naxçıvanın Atabəylər dövlətinin paytaxtı olması və Qəbələnin Qafqaz Albaniyasının qədim siyasi mərkəzlərindən biri kimi tarixdə yer alması Azərbaycanın zəngin dövlətçilik və mədəni irsinin mühüm nümunələrindəndir. Bu tarixi və coğrafi mövqe Azərbaycanın müasir dövrdə Türk dünyası ilə Qafqaz arasında əməkdaşlıq və dialoq platforması kimi çıxış etməsinə əlavə imkanlar yaradır.
Bakının beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif ölkələrdən dini liderlərin, alimlərin və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrinin Azərbaycanda bir araya gəlməsi ölkəmizin dialoq və qarşılıqlı anlaşma təşəbbüslərinə verdiyi önəmin göstəricisidir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Türk Dövlətləri Təşkilatının xüsusi yer tutması təsadüfi deyil. Azərbaycan Türk dünyasının inteqrasiya prosesində fəal iştirak edən dövlətlərdən biridir.
Dövlət başçısının fikirlərindən aydın görünür ki, Türk dünyasının birliyi yalnız siyasi və iqtisadi əməkdaşlıqla məhdudlaşmamalıdır. Bu birliyin mühüm istiqamətlərindən biri də ortaq tarixi, mədəni və mənəvi dəyərlərin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılmasıdır.Dini liderlərin bir araya gəlməsi də bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki dini liderlərin cəmiyyətə ünvanladığı mesajlar böyük ictimai təsirə malikdir. Prezident İlham Əliyev çıxışında dini liderlərin sülhə, əməkdaşlığa, əmin-amanlığa və barışığa çağıran mövqeyinin əhəmiyyətini xüsusi vurğulayıb. Bu yanaşma dinin insanları qarşı-qarşıya qoyan deyil, onları birləşdirən mənəvi dəyər kimi təqdim olunmasının əhəmiyyətini ön plana çıxarır. Müasir dünyada müxtəlif regionlarda qarşıdurmaların və humanitar problemlərin mövcud olduğu bir şəraitdə dini liderlərin məsuliyyəti daha da artır.
Dövlət başçısının çıxışında diqqət çəkən əsas fikirlərdən biri də məhz budur: dini liderlərin cəmiyyətə çatdırdığı mesajlar sülh, əməkdaşlıq, əmin-amanlıq və qarşılıqlı anlaşma istiqamətində olduqda onların müsbət təsiri daha geniş olur. Bu, Azərbaycanın dini siyasətində mühüm yer tutan tolerantlıq və multikulturalizm prinsipləri ilə də səsləşir. Azərbaycan müxtəlif dini və etnik icmaların tarixən birgə yaşadığı məkan kimi təqdim olunur. Ölkədə məscidlərin, kilsələrin və sinaqoqların bir arada fəaliyyət göstərməsi dini müxtəlifliyin dövlət siyasəti və ictimai münasibətlər çərçivəsində qorunduğunu göstərən nümunələr sırasında qeyd olunur. Bu modelin beynəlxalq müstəvidə təqdim edilməsi Azərbaycanın mədəniyyətlərarası və dinlərarası dialoq istiqamətində həyata keçirdiyi siyasətin tərkib hissəsidir. Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfransın Bakıda keçirilməsi xüsusi simvolik məna daşıyır.
Azərbaycan tarixinin böyük mütəfəkkirlərinin irsinin öyrənilməsi yalnız keçmişin araşdırılması demək deyil. Bu irs müasir cəmiyyət üçün də mənəvi və elmi baxımdan əhəmiyyətli mənbə rolunu oynaya bilər. Bakuvi irsinin beynəlxalq elmi müstəvidə müzakirə olunması Azərbaycan mədəniyyətinin və fəlsəfi düşüncə tarixinin daha geniş şəkildə öyrənilməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda bu cür tədbirlər Azərbaycan tarixinin yalnız milli çərçivədə deyil, Türk və İslam dünyasının ümumi mədəni-tarixi kontekstində tədqiqinə imkan verir. Bu baxımdan Yəhya Bakuvi irsi keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpü rolunu oynayan mühüm tarixi sərvətlərdən biri kimi diqqəti cəlb edir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanı fərqləndirən mühüm xüsusiyyətlərdən biri də onun həm Türk dünyasının, həm də Qafqazın ayrılmaz hissəsi olmasıdır. Bu iki coğrafiyanın dini və mədəni nümayəndələrinin Bakıda bir araya gəlməsi Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Görüşdə Türk Dövlətləri Təşkilatının üzv və müşahidəçi ölkələrinin dini rəhbərləri ilə yanaşı, Gürcüstan, Suriya və Şimali Qafqazdan dini nümayəndələrin iştirakı da bu platformanın coğrafi əhatəsini göstərir. Belə bir tərkibdə keçirilən görüş müxtəlif coğrafiyaları və dini-mədəni icmaları bir araya gətirən dialoq imkanlarının genişliyini nümayiş etdirir. Azərbaycanın bu prosesdə ev sahibi kimi çıxış etməsi ölkənin regional əməkdaşlıq təşəbbüslərinə verdiyi əhəmiyyətlə əlaqələndirilə bilər.
Azərbaycanın dövlət-din münasibətləri dünyəvilik və dini etiqad azadlığı prinsiplərinə əsaslanır. Bu modeldə dövlət və din öz funksiyalarını fərqli sahələrdə həyata keçirir, eyni zamanda dini-mənəvi dəyərlərin cəmiyyət həyatındakı rolu nəzərə alınır.Azərbaycanın beynəlxalq tədbirlərdə dini liderləri bir araya gətirməsi də dini dəyərlərin siyasi qarşıdurma vasitəsinə deyil, sülh və əməkdaşlıq imkanlarına xidmət etməsi yanaşmasını ön plana çıxarır. Qafqaz kimi müxtəlif xalqların, dini icmaların və mədəniyyətlərin bir arada yaşadığı regionda qarşılıqlı hörmət və dialoq mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi ictimai sabitliyin qorunması baxımından mühüm amillərdən biridir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycan tarixinin böyük şəxsiyyətlərinin adlarının ardıcıl şəkildə çəkilməsi dövlət səviyyəsində milli-mənəvi irsə verilən diqqətin ifadəsidir.Nizami Gəncəvidən Məhəmməd Füzuliyə, Nəsimidən Seyid Yəhya Bakuviyə qədər böyük şəxsiyyətlərin irsi Azərbaycan xalqının intellektual və mənəvi potensialının əsrlər boyu formalaşdığını göstərir. Bu irsin qorunması, tədqiqi və beynəlxalq səviyyədə təbliği Azərbaycan dövlətinin mədəni siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. Məhz buna görə də Yəhya Bakuvi kimi şəxsiyyətlərin irsinin beynəlxalq konfranslar vasitəsilə gündəmə gətirilməsi həm elmi, həm də mədəni baxımdan əhəmiyyətlidir. Görüş zamanı Ağdam məscidində tədbirin davam etdirilməsi məsələsinin gündəmə gəlməsi də xüsusi simvolik məna daşıyır.
Ağdam məscidi Azərbaycanın işğal və azadlıq tarixinin canlı şahidlərindən biridir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bu məscidin tarixi əhəmiyyəti və işğaldan əvvəl dini mərasimlər üçün istifadə olunması xatırladılıb. Görüşdə tədbirin Ağdamda davam etdirilməsi və Xocalıya səfərlə bağlı fikirlər də səsləndirilib. Bu məqam Azərbaycan tarixinin yaddaşının dini və mədəni tədbirlərin məzmununa daxil edilməsinin nümunəsidir. Ağdam məscidinin mənəvi məkan kimi seçilməsi həm tarixi yaddaşın qorunması, həm də gələcək nəsillərə həmin tarixin çatdırılması baxımından əhəmiyyətli məna daşıyır.
Prezident İlham Əliyevin çıxışının əsas istiqamətlərindən biri sülh və əməkdaşlıq ideyasıdır. Dini liderlərin bir araya gəlməsi, müxtəlif ölkələrdən nümayəndələrin eyni platformada fikir mübadiləsi aparması və ortaq mənəvi dəyərlərin müzakirə edilməsi qarşılıqlı anlaşmanın inkişafına xidmət edən mexanizmlərdən biridir. Bu baxımdan Bakıda keçirilən tədbirlər yalnız dini və elmi xarakter daşımır. Onlar həm də müxtəlif xalqlar və icmalar arasında dialoqun genişləndirilməsi üçün imkan yaradır.
Azərbaycanın belə tədbirlərə ev sahibliyi etməsi ölkənin beynəlxalq dialoq təşəbbüslərində iştirakının daha bir nümunəsidir. Prezident İlham Əliyevin 15 sentyabr 2026-cı ildə nümayəndə heyətini qəbul edərkən etdiyi çıxış Azərbaycan dövlətinin Türk dünyası ilə münasibətlərə, İslam həmrəyliyinə, milli-mənəvi irsin qorunmasına, dini liderlər arasında əməkdaşlığa və sülh ideyalarının təşviqinə verdiyi əhəmiyyətin mühüm ifadəsidir. Bu çıxışda Azərbaycanın tarixi-mədəni irsi ilə müasir dövlətçilik prioritetləri arasında məntiqi bağlılıq aydın görünür. Seyid Yəhya Bakuvi kimi böyük şəxsiyyətlərin irsinin öyrənilməsi, Türk dünyasının dini liderlərinin Bakıda bir araya gəlməsi və Qafqaz xalqlarının dini nümayəndələrinin eyni platformada iştirakı Azərbaycanın tarix, mədəniyyət və mənəviyyat baxımından əlaqələndirici rolunu nümayiş etdirən mühüm məqamlardır.
Bu gün Azərbaycan yalnız öz zəngin tarixi-mədəni irsini qoruyan dövlət kimi deyil, həmin irsin daşıdığı sülh, qarşılıqlı hörmət, əməkdaşlıq və mənəvi həmrəylik dəyərlərini müasir beynəlxalq münasibətlər müstəvisində təqdim edən ölkə kimi də çıxış edir.
Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, dini liderlərin sözünün sülhə, əməkdaşlığa və əmin-amanlığa istiqamətlənməsi cəmiyyətlər və xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə mühüm töhfə verə bilər. Bu yanaşma Azərbaycanın dini-mədəni siyasətində dialoq və qarşılıqlı hörmətin əhəmiyyətini bir daha ön plana çıxarır. Bakıda keçirilən bu mühüm görüş və beynəlxalq tədbirlər Azərbaycanın zəngin tarixi irsinin müasir dünyanın çağırışları ilə əlaqələndirilməsinin, Türk dünyası və İslam coğrafiyasında əməkdaşlığın genişləndirilməsinin, Qafqazda dialoq və qarşılıqlı anlaşma imkanlarının artırılmasının əhəmiyyətini nümayiş etdirir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışı yalnız konkret beynəlxalq tədbirin iştirakçılarına ünvanlanmış müraciət deyil, Azərbaycanın tarixə, milli-mənəvi dəyərlərə, Türk dünyasının birliyinə, İslam həmrəyliyinə və sülhə əsaslanan əməkdaşlıq anlayışına münasibətini əks etdirən mühüm siyasi-mədəni mesajlar toplusu kimi qiymətləndirilə bilər.