Xəbərlər
Vahid məktəbli geyimi — dünyəvi təhsilin, bərabərliyin və məktəb nizam-intizamının mühüm göstəricisi
Vüsalə Əliyeva
YAP Sədərək rayon təşkilatının sədri
Təhsil hər bir dövlətin gələcəyini müəyyənləşdirən, cəmiyyətin intellektual potensialını formalaşdıran və milli-mənəvi dəyərlərin yeni nəsillərə ötürülməsini təmin edən mühüm sahədir. Məktəb isə yalnız biliklərin öyrədildiyi məkan deyil, eyni zamanda uşaqların şəxsiyyət kimi yetişdiyi, məsuliyyət, qarşılıqlı hörmət, intizam və vətəndaşlıq mədəniyyəti qazandığı mühüm ictimai mühitdir. Bu baxımdan dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı müəyyən edilmiş tələblər sadəcə zahiri görünüş məsələsi deyil, təhsil mühitinin təşkili və məktəb həyatında vahid qaydaların qorunması baxımından əhəmiyyətli addımdır.
Azərbaycan Respublikasında ümumi təhsil sisteminin millilik və dünyəvilik prinsipləri əsasında inkişaf etdirilməsi dövlət təhsil siyasətinin əsas istiqamətlərindəndir. “Ümumi təhsil haqqında” Qanuna 2026-cı il 7 iyul tarixində edilmiş dəyişikliklərlə dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimlə bağlı tələblərə riayət etməsi qanunvericilik səviyyəsində təsbit olunub. Sentyabrın 21-də məktəbli geyim formalarının təsvirlərinə dəyişiklik edilməsi, oktyabrın 6-da isə təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı tələblərin təsdiqlənməsi bu sahədə normativ çərçivənin daha da dəqiqləşdirilməsinə xidmət edib.
Bu qərarların mahiyyətini düzgün anlamaq və cəmiyyətə doğru çatdırmaq xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qəbul edilən qaydaları fərqli siyasi və ya dini mənalara yozmaq, onların əsas məqsədindən uzaqlaşdırılması üçün istifadə etmək düzgün yanaşma deyil. Hüquqi sənədlər şəxsi mülahizələrə deyil, mətnin özünə, müəyyən edilmiş normalara və dövlətin təhsil siyasətinin prinsiplərinə əsasən şərh olunmalıdır. Məktəbli geyimi ilə bağlı tələblərin əsas məqsədi təhsil müəssisələrində səliqəli, nizamlı, bərabər və tədris prosesinə uyğun mühit yaratmaqdır. Bu məqsədi başqa istiqamətə yönəltmək cəmiyyətdə əsassız qarşıdurmalara və yanlış təsəvvürlərə yol aça bilər.
Vahid məktəbli geyimi şagirdlər arasında zahiri fərqlərin, geyim imkanlarından irəli gələn sosial və maddi ayrı-seçkiliyin təsirini azaltmağa, onların diqqətini geyim üzərində deyil, təhsil və şəxsi inkişaf üzərində cəmləşdirməyə kömək edir. Eyni zamanda, məktəb mühitində ümumi qaydalara əməl etmək vərdişi uşaqlarda məsuliyyət hissini gücləndirir, kollektivə mənsubluq duyğusunu inkişaf etdirir. Bu, hər bir şagirdin fərdi xüsusiyyətlərinin inkar edilməsi deyil, ortaq təhsil məkanında hamı üçün aydın və eyni qaydaların mövcud olması deməkdir.
Vahid geyim qaydalarının tətbiqi yalnız Azərbaycana məxsus yanaşma da deyil. Dünyanın müxtəlif ölkələrində məktəbli geyimi təhsil müəssisələrinin daxili nizamının və dünyəvi təhsil mühitinin qorunması üçün istifadə olunan vasitələrdən biridir. Bu təcrübə göstərir ki, geyim qaydaları təhsil siyasətinin bir hissəsi kimi qəbul edilir və hər bir ölkədə milli xüsusiyyətlərə, hüquqi normalara və ictimai ehtiyaclara uyğun tənzimlənir.
Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan və Özbəkistanın təcrübəsi də bu məsələyə regional baxımdan nəzər salmağa imkan verir. Qazaxıstanda 2016-cı il 14 yanvar tarixli 26 nömrəli əmr ilə orta təhsil müəssisələrində məcburi məktəbli geyiminə dair tələblər müəyyənləşdirilib. Bu qaydalar təhsilin dünyəvi xarakterinə, vahid yanaşmaya və şagirdlər arasında sosial fərqlərin azaldılmasına xidmət edir.
Qırğızıstanda vahid məktəbli geyiminə dair tələblər 2015-ci il 12 avqust tarixli 572 nömrəli hökumət qərarı ilə təsdiqlənib və həmin ilin sentyabrın 1-dən tətbiqinə başlanılıb. Qərar ümumi təhsil müəssisələrinin 1–11-ci sinif şagirdlərini əhatə edib.
Türkmənistanda məktəbli geyimi ilə bağlı tələblər təhsil müəssisələrinin nizamnamələri və müvafiq normativ qaydalarla tənzimlənir. Dövlət ümumi təhsil müəssisələri haqqında 2019-cu ildə təsdiq edilmiş əsasnamədə şagirdlərin müəyyən edilmiş nümunəyə uyğun məktəbli geyimi geyinməsi, valideynlərin isə övladlarını həmin geyimlə təmin etməsi öhdəliyi nəzərdə tutulub. Ölkədə milli geyim elementlərini əks etdirən məktəbli formaları da tətbiq edilir.
Özbəkistanda vahid məktəbli forması nümunələri 2018-ci ildə hökumətin 666 nömrəli qərarı ilə təsdiqlənib. Qaydaların məcburi tətbiqi müxtəlif tarixlərə keçirildiyindən bu ölkədə tətbiq prosesini digər dövlətlərlə eyniləşdirmək düzgün olmaz. Bununla belə, dövlət məktəblərində vahid geyimə dair normativ tələblər müəyyən edilib.
Bu nümunələrdən görünür ki, vahid məktəbli geyimi məsələsi region dövlətlərinin təhsil siyasətində də özünəməxsus yer tutur. Lakin hər ölkənin hüquqi çərçivəsi və tətbiq mexanizmi fərqlidir. Əsas məsələ başqa dövlətlərin təcrübəsini olduğu kimi köçürmək deyil, milli qanunvericiliyə və cəmiyyətin ehtiyaclarına uyğun, aydın və ardıcıl qaydaların həyata keçirilməsidir.
Məsələnin digər mühüm tərəfi Azərbaycanın tolerantlıq ənənələri ilə bağlıdır. Azərbaycan tarixən müxtəlif xalqların, dinlərin və mədəniyyətlərin nümayəndələrinin qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşadığı ölkə kimi tanınıb. Burada insanların dini etiqadına, vicdan azadlığına və inancına hörmət cəmiyyətimizin mühüm mənəvi dəyərlərindəndir. Tolerantlıq yalnız fərqli inanclara dözümlü yanaşmaq deyil, eyni zamanda insanın hüquq və ləyaqətinə hörmət etmək, qarşılıqlı anlaşmanı qorumaq və ictimai həmrəyliyi möhkəmləndirmək deməkdir.
Bununla yanaşı, dini etiqad azadlığı ilə ümumi təhsil müəssisələrində müəyyən edilmiş geyim qaydaları fərqli hüquqi məsələlərdir. Birinə hörmətlə yanaşmaq digərinin əhəmiyyətini azaltmır. Dünyəvi təhsil dini inancın inkarı demək olmadığı kimi, dini etiqad azadlığı da ümumi təhsil müəssisələrində qüvvədə olan qanuni tələblərin özbaşına dəyişdirilməsi anlamına gəlmir. Əsas prinsip hər iki sahədə hüquqi normalara hörmətlə yanaşmaq, mübahisəli məsələləri emosiyalarla deyil, qanunvericilik və qarşılıqlı anlaşma əsasında həll etməkdir.
Məktəbdə vahid geyim qaydalarına riayət olunması dini və milli kimliyin müzakirə mövzusuna çevrilməsindən daha çox, uşaqların keyfiyyətli təhsil alması, məktəbdə sağlam mənəvi mühitin qorunması və gələcək nəslin məsuliyyətli vətəndaş kimi yetişməsi baxımından dəyərləndirilməlidir. Eyni zamanda, qaydaların tətbiqi zamanı şagirdlərin ləyaqətinin qorunması, valideynlərlə izahlı ünsiyyətin qurulması və məsələlərin qanunvericiliyə uyğun həlli xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı tələblər də bu ümumi yanaşmanın tərkib hissəsidir. Müəllim yalnız bilik verən deyil, həm də davranışı, ünsiyyəti, məsuliyyəti və peşəkar görünüşü ilə şagirdlərə nümunə olan şəxsdir. Pedaqoji fəaliyyətin xarakterinə uyğun, səliqəli və işgüzar geyim məktəbdə peşəkar mühitin formalaşmasına töhfə verir. Bu qaydalar müəllimin şəxsiyyətini məhdudlaşdırmaq üçün deyil, təhsil müəssisəsinin funksiyasına uyğun ümumi davranış və görünüş standartlarını müəyyənləşdirmək üçün nəzərdə tutulur.
Nəticə etibarilə, dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı tələblər mahiyyətinə uyğun şəkildə qəbul edilməli və tətbiq olunmalıdır. Qərarın məqsədini təhrif etmək, onu əsassız qarşıdurmaların predmetinə çevirmək əvəzinə, hüquqi normaların izahına, məktəblərdə nizam-intizamın möhkəmləndirilməsinə və valideynlərlə sağlam əməkdaşlığa üstünlük verilməlidir. Azərbaycan dövlətinin tolerantlıq ənənələri, milli-mənəvi dəyərləri və dünyəvi təhsil prinsipləri bir-birinə zidd anlayışlar deyil. Onların hər biri cəmiyyətin sabitliyinə, uşaqların sağlam inkişafına və dövlətçiliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Unutmayaq ki, məktəbin əsas məqsədi uşaqları geyimlərinə görə fərqləndirmək deyil, onları bilikli, intizamlı, milli və ümumbəşəri dəyərlərə hörmət edən, qanunlara əməl edən vətəndaşlar kimi yetişdirməkdir. Vahid məktəbli geyimi bu məqsədə xidmət edən vasitələrdən biridir; onun əsl əhəmiyyəti isə qanunların düzgün anlaşılması, qarşılıqlı hörmətin qorunması və təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi ilə tamamlanır.